Türk Dünyası

Sənətçilər ipəyin hazırlandığı yerə görə deyil, rəsmi haradan götürdüklərinə görə qruplaşdırılır. Bu səhifədəki hər parça eyni yerdə boyanıb — Azərbaycanın şimal-qərbindəki Şəki — rəsm hansı bölgədən çıxmış olursa olsun. Bölgə naxışın mənşəyidir; parçanın yox.

Bütün quruluş bu fərqin üstündə dayanır. Bir rəsm yol gedir: göndərilir, danışılır, qəlibə davam gətirəcək şəkildə yenidən çəkilir, armuda və ya qoza oyulur, isti mumla basılır və bitki rəngində boyanır. Sonda çatan şey eyni anda iki yeri daşıyır və əsər Azərbaycanca adlandırılır, çünki sənətin lüğəti həmin dildədir.

Aşağıdakı kolleksiyalar motivə və rəngə görə kəsilir — buta, çələng, şəmsə və rəng terminləri al, göy, yaşıl, bənövşə, qızıl — çünki kəlağayı həmişə belə təsvir olunub. Bir parça üstündə nə olduğu və nə ilə boyandığı ilə oxunur; dizaynerinin hansı ölkədə yaşadığı ilə yox.

Yəni bu bölgədən bir sənətçi bir neçə kolleksiyada görünür, bir kolleksiya da bir neçə bölgədən iş daşıyır. Hər iki indeks eyni kataloqu fərqli tərəflərindən göstərir.

Kəlağayı dörd mərhələdə hazırlanır və ardıcıllıq heç vaxt dəyişmir: ipək toxunur, qəliblər oyulur, naxış basılır, ən sonda parça boyanır. Boyama qalan hər şeyin hesab verdiyi mərhələdir. Görüldüyü emalatxananın öz adı var — küpxana — boyayanın da: boyaqçı, ənənənin bütün prosesin ətrafında döndüyünü qəbul etdiyi adam.

Qəliblər sərt ağacdan — armud və ya qozdan — oyulur; Basqalda hələ də üç yüz ildən qədim qəliblərlə basma edən evlər var. Qəlib isti muma batırılıb ipəyə basılır; mumun oturduğu hər yerə boya keçə bilmir. Sonra parça çənə girir, mum qaynadılıb çıxarılır və naxış ikinci rəng istəyirsə bütün ardıcıllıq yenidən işləyir. Usta əvvəldən axıra qaynar boya və ağır qəliblərlə işləyir; sənətin həmişə incə iş yox, fiziki iş kimi təsvir olunmasının səbəbi budur.

Boyaya yalnız bitki, ağac qabığı və çiçək girir. Qızıl çalarlar soğan qabığı qədər adi bir şeydən alınır. Hər addım əl ilə görüldüyü üçün iki kəlağayı heç vaxt tam eyni olmur — ənənə bunu qüsur yox, prosesin təbiəti sayır.