Türkmənistan
Salam, mən Ogulgerek
Annayeva
Mən xalçaçıya çevrilən bir riyaziyyatçıyam. Türkmən ənənəsinin gül medalyonları mənim əlifbamdır. Naxış daha incə bir əl istəyəndə ipəyi işlədirəm.
Ogulgerek Annayeva, nəqişləri qadınlar vasitəsilə nəsildən-nəsilə ötürülüb Türkmən xalça toxucuları ailəsindən gəlir.
Gül bir çiçək deyil. İnsanlar belə tərcümə edir, çünki daha asandır. Amma gül bir möhürdür. Bir kimlikdir. Hər Türkmən tayfasının öz gülü — öz səkkizguşəli imzası — vardı; bir xalçanın zəmininə basılıb bunu deyirdi: biz buyuq. Xalçaçılıqdan əvvəl riyaziyyat oxudum. Gülün dəqiqliyi riyazi dəqiqlikdir — səkkizguşənin hər qolu tam bərabər, hər daxili romb tam mütənasib. Mərkəzdəki kiçik bir səhv kənarda böyük bir səhvə çevrilir. Bu kolleksiya üçün kəlağayı galibini planlamağa başlayanda əvvəlcə pərgar və xətkeş işlətdim. Sonra onu cökəyə, sonra armud ağacına, sonra bir mebel emalatxanasında tapdığım çox sıx bir qoz parçasına oydum. Ən incə xətləri ən yaxşı qoz saxladı. Nərmin Həsənovanın ailəsinin beş nəsildir ipəyə qəlib basdığını bilirəm. Beş nəsillik yığılmış dəqiqlik. Aşqabadın riyaziyyatçıları Şəkidən bir kəlağayı ustasının yanında heç nədir. Bunu səmimi bir hörmətlə deyirəm.
— Ogulgerek Annayeva, Ashgabat, Turkmenistan
Motiv
Türkmən gülü — qabilə möhürü
Türkmənistan · xalça ənənəsi · qabilə kimliyi
Əməkdaşlıq necə yürüyür
Buradakı hər sənətçi bir naxış çəkdi və Şəkidə usta onu parçaya çevirdi. Bunlar iki ayrı bacarıqdır və heç biri o birinin yerini tutmur: rəsm əsərin nə deyəcəyini müəyyən edir, qəlib oyma və boyama isə ipəyin bunu deyə bilib-bilməyəcəyini.
Sənətçilərdən Azərbaycan bəzəyini təqlid etmək istənmədi. Özlərininki istəndi — Yaponiyadan şibori, Nigeriyadan adire, Racastanın qəlib basması dağarcığı, bir qırğız şırdağının yun fiqurları — və sonra həmin rəsmin armud ağacına oyulmağa və isti mumun altında dayanmağa davam gətirməsi lazım oldu. Geri gələn şey nə sənətçinin ənənəsidir, nə Şəkininki. İkisinin arasındakı mübahisədir.
İmza
Hər sənətçi səhifəsi bir imza daşıyır və hər əsər ev üslubu ilə deyil, onu çəkən adamın adı ilə dərc olunur. Bu bilərəkdəndir. Kəlağayı ənənəyə görə adsız işdir — Basqaldakı qəliblər onları oyan hər kəsin adından uzun yaşayıb — və parçaya adı geri qoymaq Navohi-nin ənənənin etmədiyi yeganə şeydir.
Bəzi sənətçilərin burada tam kolleksiyası var. Bəzilərinin heç hazırlanmamış tək konsept nümunəsi. İkisi də səhifədədir, çünki nəyin təklif olunduğunun qeydi, nəyin mövcud olduğunun qeydinin bir hissəsidir.
Naxışı oxumaq
Bəzək parçanın üstünə təsadüfən düşmüş naxış deyil. Hər motiv məlumat daşıyır və sənətin ədəbiyyatı bütün bu düzəni, işarələrini oxuya bilən üçün bir həyat kitabı adlandırır. Haşiyə ilə mərkəz ayrı qəliblər götürür: kənarda nar çiçəyi, aypara, meynə və günəş; sahədə xırda çiçəklər, pullar, heyva çiçəyi, ceyran gözü, pişik ayağı və yarpaq. Bitki motivləri qızılgül, nərgiz, qərənfil, lalə, zanbaq və süsənə qədər uzanır; hamısı düz və qırıq xətlərin, ziqzaqların, romblərin və ulduzların qarşısına qoyulur.
Rəng də eyni cür oxunur. Mavi, qırmızı və oxra qızılı şəfa rəngləridir; gözü döndərdiklərinə inanılır. Nəyin örtüləcəyini yaş və mövqe müəyyən edir: yaşlı qadına tünd, sakit çalarlar və seyrək naxış; gənc qadına canlı rəng — ənənəyə görə dəfndə belə qara kəlağayı örtmür. Yeddi rəngli iş — bir parçada qırmızı, mavi, sarı, yaşıl, ağ, çəhrayı və tünd qəhvəyi — sənətin tavanı sayılır.