Çələng

Çələng tacdır: çiçək başları halqaya qapanana qədər döndərilir, çox vaxt parçanın tam qəlbində — medalyonun duracağı yerdə.

İçindəki çiçəklər butalar qədər dəqiq adlandırılıb. Qızılgül gül, nərgiz nərgiz, qərənfil qərənfil, lalə lalə, zanbaq zanbaqdır. Çələngi seçən usta halqanı hansı ilə qapayacağını seçmiş olur; onu daşıyan haşiyə — sarmaşıq — yenə ayrı qəliblərdən basılır.

Çələng dağılmış naxışdan başqa cür oxunur. Gözü gəzdirmək əvəzinə bir yerə yığır; bu parçaların mərkəz görünəcək şəkildə bağlanmasının səbəbi də budur.

Kəlağayı dörd mərhələdə hazırlanır və ardıcıllıq heç vaxt dəyişmir: ipək toxunur, qəliblər oyulur, naxış basılır, ən sonda parça boyanır. Boyama qalan hər şeyin hesab verdiyi mərhələdir. Görüldüyü emalatxananın öz adı var — küpxana — boyayanın da: boyaqçı, ənənənin bütün prosesin ətrafında döndüyünü qəbul etdiyi adam.

Qəliblər sərt ağacdan — armud və ya qozdan — oyulur; Basqalda hələ də üç yüz ildən qədim qəliblərlə basma edən evlər var. Qəlib isti muma batırılıb ipəyə basılır; mumun oturduğu hər yerə boya keçə bilmir. Sonra parça çənə girir, mum qaynadılıb çıxarılır və naxış ikinci rəng istəyirsə bütün ardıcıllıq yenidən işləyir. Usta əvvəldən axıra qaynar boya və ağır qəliblərlə işləyir; sənətin həmişə incə iş yox, fiziki iş kimi təsvir olunmasının səbəbi budur.

Boyaya yalnız bitki, ağac qabığı və çiçək girir. Qızıl çalarlar soğan qabığı qədər adi bir şeydən alınır. Hər addım əl ilə görüldüyü üçün iki kəlağayı heç vaxt tam eyni olmur — ənənə bunu qüsur yox, prosesin təbiəti sayır.

Bəzək parçanın üstünə təsadüfən düşmüş naxış deyil. Hər motiv məlumat daşıyır və sənətin ədəbiyyatı bütün bu düzəni, işarələrini oxuya bilən üçün bir həyat kitabı adlandırır. Haşiyə ilə mərkəz ayrı qəliblər götürür: kənarda nar çiçəyi, aypara, meynə və günəş; sahədə xırda çiçəklər, pullar, heyva çiçəyi, ceyran gözü, pişik ayağı və yarpaq. Bitki motivləri qızılgül, nərgiz, qərənfil, lalə, zanbaq və süsənə qədər uzanır; hamısı düz və qırıq xətlərin, ziqzaqların, romblərin və ulduzların qarşısına qoyulur.

Rəng də eyni cür oxunur. Mavi, qırmızı və oxra qızılı şəfa rəngləridir; gözü döndərdiklərinə inanılır. Nəyin örtüləcəyini yaş və mövqe müəyyən edir: yaşlı qadına tünd, sakit çalarlar və seyrək naxış; gənc qadına canlı rəng — ənənəyə görə dəfndə belə qara kəlağayı örtmür. Yeddi rəngli iş — bir parçada qırmızı, mavi, sarı, yaşıl, ağ, çəhrayı və tünd qəhvəyi — sənətin tavanı sayılır.

Təbii ipək soyuq su və mülayim əl istəyir; ya da nə olduğu deyilmiş bir quru təmizləyici. Uzun müddət birbaşa günəşdə saxlamayın, bir qat izinə bərk basmaqdansa boş qatlayıb və ya rulon edib saxlayın. Bitki boyalı ipək sintetik boyalı parça kimi rəngini tam saxlamır; bu, torpağın verdiyi rəng üçün ödənilən qiymətdir — yaxşı davranılsa solmur, oturur.

Ənənəvi baş örtüyü bir yarım metr kvadratdır. Bunlar bilərəkdən daha kiçikdir — başa, çiyinə və ya çantaya 90 × 90, biləyə və ya boyna 40 × 40 — naxış da həqiqətən daşıyacağınız ölçüdə oxunacaq şəkildə çəkilib.