Azərbaycan
Salam, mən Narmin
Hasanova
Mən dördüncü nəsil bir kəlağayı sənətkarıyam. Bu texnika UNESCO irsidir, və o mənim mirasımdır. İpək mənim üçün seçim deyil — bu ənənənin tanıdığı yeganə materialdır.
Şekiden dördüncü nəsil kelaghayi zanaatçısı olan Narmin Həsənova, Azərbaycanın UNESCO tərəfindən tanınan ipək boyama ənənəsinin son ustalarından biridir.
İnsanlar buraya gəlib texnikanı izah etməyimi istəyir. Galibi, parafini, boya hovuzunu göstərirəm. Qəlibi basdığımı izləyirlər. Deyirlər: hamısı budur? Hamısı bu deyil. Otuz ildir bu. Atam ilk galibini yeddi yaşında basdı. Onun atası ilk galibini yeddi yaşında basdı. Mən özümünkünü yeddi yaşında basdım. Qızım özününkünü keçən il basdı. İndi doqquz yaşındadır — gec başladı, onun üçün narahat olduq. İzah edə bilmədiyim şey təmas anında baş verən şeydir — qəlibdən ipəyə. Basmadan əvvəl bir saniyə var ki, qolunun ağırlığından və parçanın gərilməsindən, izin düzgün çıxıb-çıxmayacağını bilirsən. Bunu bir videodan öyrənə bilməzsən. Bir kitabdan öyrənə bilməzsən. Onu on min yanlış izdən öyrənirsən, və sonra bir səhər oyanırsan və bilirsən. Mənə naxışlarını göndərən sənətkarlar — öz ənənələrində həqiqi bir şey görüblər. Bunu xətlərdə görürəm. Mənim işim o həqiqəti itirmədən ipəyə daşımaqdır. Beş yüz illik kəlağayı bizə bunu etməyi öyrədib.
— Narmin Hasanova, Şeki, Azerbaijan
Motiv
Buta — əbədi alov
Şeki, Azərbaycan · kelaghayi · 500 il
Əməkdaşlıq necə yürüyür
Buradakı hər sənətçi bir naxış çəkdi və Şəkidə usta onu parçaya çevirdi. Bunlar iki ayrı bacarıqdır və heç biri o birinin yerini tutmur: rəsm əsərin nə deyəcəyini müəyyən edir, qəlib oyma və boyama isə ipəyin bunu deyə bilib-bilməyəcəyini.
Sənətçilərdən Azərbaycan bəzəyini təqlid etmək istənmədi. Özlərininki istəndi — Yaponiyadan şibori, Nigeriyadan adire, Racastanın qəlib basması dağarcığı, bir qırğız şırdağının yun fiqurları — və sonra həmin rəsmin armud ağacına oyulmağa və isti mumun altında dayanmağa davam gətirməsi lazım oldu. Geri gələn şey nə sənətçinin ənənəsidir, nə Şəkininki. İkisinin arasındakı mübahisədir.
İmza
Hər sənətçi səhifəsi bir imza daşıyır və hər əsər ev üslubu ilə deyil, onu çəkən adamın adı ilə dərc olunur. Bu bilərəkdəndir. Kəlağayı ənənəyə görə adsız işdir — Basqaldakı qəliblər onları oyan hər kəsin adından uzun yaşayıb — və parçaya adı geri qoymaq Navohi-nin ənənənin etmədiyi yeganə şeydir.
Bəzi sənətçilərin burada tam kolleksiyası var. Bəzilərinin heç hazırlanmamış tək konsept nümunəsi. İkisi də səhifədədir, çünki nəyin təklif olunduğunun qeydi, nəyin mövcud olduğunun qeydinin bir hissəsidir.
Naxışı oxumaq
Bəzək parçanın üstünə təsadüfən düşmüş naxış deyil. Hər motiv məlumat daşıyır və sənətin ədəbiyyatı bütün bu düzəni, işarələrini oxuya bilən üçün bir həyat kitabı adlandırır. Haşiyə ilə mərkəz ayrı qəliblər götürür: kənarda nar çiçəyi, aypara, meynə və günəş; sahədə xırda çiçəklər, pullar, heyva çiçəyi, ceyran gözü, pişik ayağı və yarpaq. Bitki motivləri qızılgül, nərgiz, qərənfil, lalə, zanbaq və süsənə qədər uzanır; hamısı düz və qırıq xətlərin, ziqzaqların, romblərin və ulduzların qarşısına qoyulur.
Rəng də eyni cür oxunur. Mavi, qırmızı və oxra qızılı şəfa rəngləridir; gözü döndərdiklərinə inanılır. Nəyin örtüləcəyini yaş və mövqe müəyyən edir: yaşlı qadına tünd, sakit çalarlar və seyrək naxış; gənc qadına canlı rəng — ənənəyə görə dəfndə belə qara kəlağayı örtmür. Yeddi rəngli iş — bir parçada qırmızı, mavi, sarı, yaşıl, ağ, çəhrayı və tünd qəhvəyi — sənətin tavanı sayılır.