Qazaxıstan
Salam, mən Aizat
Bekova
Təcrübəm Qazax keçəsinin şırdaq ənənəsinə — çölün həndəsi dilinə — söykənir. İpək o naxışlara fərqli bir azadlıq verir.
Almatı mərkəzli Aizat Bekova, Qazax bozqırının köçəri ənənələrini müasir minimalist duyarlılıqla birləşdirən nəqişlər yaradır.
Çöldə hər şeydə naxış oxumağı öyrənirsən. Otların küləkdən əvvəl əyilməsi. Dövrə vuran bir qırğının həndəsəsi. Əcdadlarım bu oxumağı keçəyə kodladı — dağları, çayları, göyü heç birbaşa təsvir etmədən anladan bir-birinə keçmiş formalar. Altı ayımı şırdaq həndəsəsini ağac qəlibdən basıla bilən düz bir təsvirə çevirməyə sərf etdim. Gözlədiyimdən çətin idi. Keçə naxışları üçölçülüdür — tikilir, basılmır. İynənin məntiqi galibin məntiqindən fərqlidir. Nəhayət tərsinə işləyərək bacardım. Nənəmin şırdaqının — anamın toyu üçün düzəltdiyinin — şəkillərini çəkib yalnız rəng sahələrinin kənarlarını cızdım. Ağaca düzləşdirilmiş o kənarlar mənim qəlibim oldu. Nərmin o qəlibi nar boyası ilə Şəki ipəyinə basanda, çöl heç bir Qazax köçərisinin getdiyindən daha uzağa, evindən ayrılmış olacaq. Məncə nənəm bunu gülməli tapardı. Mən lazımlı tapıram.
— Aizat Bekova, Almaty, Kazakhstan
Motiv
Şırdak — Qazax bozqır həndəsəsi
Qazaxıstan · keçə xalça · köçəri ənənə
Əməkdaşlıq necə yürüyür
Buradakı hər sənətçi bir naxış çəkdi və Şəkidə usta onu parçaya çevirdi. Bunlar iki ayrı bacarıqdır və heç biri o birinin yerini tutmur: rəsm əsərin nə deyəcəyini müəyyən edir, qəlib oyma və boyama isə ipəyin bunu deyə bilib-bilməyəcəyini.
Sənətçilərdən Azərbaycan bəzəyini təqlid etmək istənmədi. Özlərininki istəndi — Yaponiyadan şibori, Nigeriyadan adire, Racastanın qəlib basması dağarcığı, bir qırğız şırdağının yun fiqurları — və sonra həmin rəsmin armud ağacına oyulmağa və isti mumun altında dayanmağa davam gətirməsi lazım oldu. Geri gələn şey nə sənətçinin ənənəsidir, nə Şəkininki. İkisinin arasındakı mübahisədir.
İmza
Hər sənətçi səhifəsi bir imza daşıyır və hər əsər ev üslubu ilə deyil, onu çəkən adamın adı ilə dərc olunur. Bu bilərəkdəndir. Kəlağayı ənənəyə görə adsız işdir — Basqaldakı qəliblər onları oyan hər kəsin adından uzun yaşayıb — və parçaya adı geri qoymaq Navohi-nin ənənənin etmədiyi yeganə şeydir.
Bəzi sənətçilərin burada tam kolleksiyası var. Bəzilərinin heç hazırlanmamış tək konsept nümunəsi. İkisi də səhifədədir, çünki nəyin təklif olunduğunun qeydi, nəyin mövcud olduğunun qeydinin bir hissəsidir.
Naxışı oxumaq
Bəzək parçanın üstünə təsadüfən düşmüş naxış deyil. Hər motiv məlumat daşıyır və sənətin ədəbiyyatı bütün bu düzəni, işarələrini oxuya bilən üçün bir həyat kitabı adlandırır. Haşiyə ilə mərkəz ayrı qəliblər götürür: kənarda nar çiçəyi, aypara, meynə və günəş; sahədə xırda çiçəklər, pullar, heyva çiçəyi, ceyran gözü, pişik ayağı və yarpaq. Bitki motivləri qızılgül, nərgiz, qərənfil, lalə, zanbaq və süsənə qədər uzanır; hamısı düz və qırıq xətlərin, ziqzaqların, romblərin və ulduzların qarşısına qoyulur.
Rəng də eyni cür oxunur. Mavi, qırmızı və oxra qızılı şəfa rəngləridir; gözü döndərdiklərinə inanılır. Nəyin örtüləcəyini yaş və mövqe müəyyən edir: yaşlı qadına tünd, sakit çalarlar və seyrək naxış; gənc qadına canlı rəng — ənənəyə görə dəfndə belə qara kəlağayı örtmür. Yeddi rəngli iş — bir parçada qırmızı, mavi, sarı, yaşıl, ağ, çəhrayı və tünd qəhvəyi — sənətin tavanı sayılır.